آزمایش منطقه آزاد دیجیتال نیجریه: آیا ایتانا می‌تواند جایی که دیگران شکست خوردند موفق شود؟

زمانی که ارز نیجریه پس از ماه‌ها نوسان قیمت امسال شروع به تثبیت کرد، بسیاری از ناظران در نامیدن آن به عنوان نقطه عطف محتاط بودند. اما برای ایتانا، یک منطقه نوآوری اقتصادی دیجیتال خصوصی که برای جذب شرکت نوآفرین‌های فناوری، شرکت‌های خدماتی و سرمایه‌گذاران خارجی طراحی شده است، این تغییر به کاتالیزوری به موقع برای تعهد سرمایه‌گذاران تبدیل شد.

نکچی اوگوچی، مدیر ارشد جامعه ایتانا می‌گوید: "زمانی که کسی تصمیم می‌گیرد به کشور بیاید تا خودش بررسی کند، این یکی از بزرگ‌ترین سیگنال‌هاست." او می‌گوید طی سال گذشته، علاقه از استعلام‌های معمولی به بازدید فیزیکی بنیان‌گذاران و سرمایه‌گذاران از لاگوس برای ارزیابی اکوسیستم تغییر کرده است. بهبود در پردازش ویزا کمک کرده است؛ همچنین رژیم ارزی قابل پیش‌بینی‌تر نیز موثر بوده است.

ایتانا که به عنوان اولین منطقه آزاد تجاری دیجیتال کاملاً فعال نیجریه معرفی می‌شود، با جذابیت رو به رشد خود تضادی را با بسیاری از مناطق دیگر در سراسر کشور که هنوز توسعه نیافته یا غیرفعال هستند، ارائه می‌دهد. این منطقه به عنوان نقطه مرجعی برای آنچه قطعیت سیاست و اجرا می‌تواند در آزمایش گسترده‌تر منطقه آزاد نیجریه باز کند، ظاهر می‌شود.

ایتانا که می‌گوید از زمان شروع فعالیت خود در سپتامبر 2023 میزبان حدود 50 شرکت است، خود را به عنوان جانشین قرن بیست و یکم مناطق آزاد سنتی نیجریه قرار می‌دهد—ساختارهایی که از نظر تاریخی به نفت، گاز، لجستیک و تولید سنگین خدمات ارائه می‌دادند. ایتانا به دنبال خدمت به کسب‌وکارهای دیجیتال است که به ورود یکپارچه، تشکیل شرکت مجازی، جریان سرمایه انعطاف‌پذیر و محیط سیاستی هماهنگ با مقیاس‌پذیری مبتنی بر فناوری اولویت می‌دهند.

کاربران ایتانا این احساس را تایید می‌کنند. وارون گیریدار، مدیرعامل و بنیان‌گذار Circular Energy، یک شرکت راه‌حل‌های انرژی پایدار که بر Battery-as-a-Service تمرکز دارد و در سال 2025 به ایتانا نقل مکان کرد، می‌گوید: "به طور کلی، این یک تجربه بسیار مثبت برای ما بوده است. تیم ایتانا مفید و پاسخگو بوده است. تفاوت زیادی ایجاد می‌کند وقتی احساس می‌کنید افراد واقعی در طرف دیگر هستند که سعی می‌کنند به شما کمک کنند کارها را انجام دهید نه اینکه شما را کند کنند."

منطقه‌ای طراحی شده برای شرکت‌های اقتصاد جدید

نیجریه بین 42 تا 52 منطقه اقتصادی آزاد دارای مجوز دارد، اما تنها حدود 22 منطقه فعال هستند. بسیاری از آن‌ها، مانند منطقه آزاد دهکده فناوری آبوجا (2007)، منطقه آزاد تجاری اولوکولا (ایالت‌های اوندو و اوگون، 2004)، و شهر اقتصادی صدمین سالگرد (FCT، 2014)، در دوره‌های رشد اقتصادی قوی راه‌اندازی شدند اما اکنون با چالش‌هایی مانند زیرساخت متوقف شده، فعالیت پایین یا حکمرانی ضعیف روبرو هستند. بین سال‌های 2000 تا 2014، اقتصاد نیجریه با نرخ رشد واقعی GDP به طور میانگین 6-7 درصد سالانه رشد کرد، که در برخی سال‌ها حتی به گسترش دو رقمی رسید و محیط خوش‌بینانه‌ای را ایجاد کرد که این پروژه‌ها در ابتدا در آن تصور شده بودند. این تاریخچه سوال رایجی را مطرح می‌کند: آیا ایتانا نیز یک شعله‌ای در ماهیتابه است؟

اوگوچی نگرانی‌ها را می‌پذیرد اما می‌گوید مقایسه ایتانا با مناطق قدیمی‌تر نکته را از دست می‌دهد.

او توضیح می‌دهد: "بیشتر مناطق اقتصادی ویژه معمولی برای مشاغل سنتی مانند نفت و گاز، تولید و صنایع سنگین طراحی شده بودند. ایتانا برای مجموعه متفاوتی از مشاغل طراحی شده است: شرکت نوآفرین‌ها و شرکت‌های مبتنی بر خدمات که به قصد در ساختن محیطی که برای آن‌ها مناسب است نیاز دارند."

گیریدار اشاره می‌کند که مدل ایتانا به ویژه برای شرکت‌هایی مانند Circular Energy مفید است. اگرچه شرکت او در این منطقه نوآوری ثبت شده است، اما نیازی به فعالیت فیزیکی از آنجا ندارد. او می‌گوید: "ما بیشتر کارهای روزانه خود را از جزیره لاگوس اداره می‌کنیم. در شهری مانند لاگوس، این باعث می‌شود زندگی بسیار آسان‌تر شود و زمان زیادی را برای رفت و آمد صرفه‌جویی کند."

نکچی اوگوچی توضیح می‌دهد که در حالی که ایتانا دارای مالکیت خصوصی است، تحت چارچوب 35 ساله Nigeria Export Processing Zones Authority (NEPZA) فعالیت می‌کند که از طریق چندین دولت دوام آورده است و نمی‌تواند به راحتی توسط هیچ دولتی لغو شود.

چه چیزی باعث افزایش علاقه می‌شود

جذابیت رو به رشد ایتانا توسط افزایش علاقه از سه گروه کلیدی هدایت می‌شود: بنیان‌گذاران دیاسپورای آفریقایی، بنیان‌گذاران و سرمایه‌گذاران خارجی، و شرکت نوآفرین‌های محلی نیجریه‌ای که به دنبال شرایط عملیاتی قابل پیش‌بینی‌تر هستند. به گفته اوگوچی، نزدیک به نیمی از شرکت‌ها در این منطقه نوآوری متعلق به اعضای دیاسپورا هستند، در حالی که تقریباً یک چهارم توسط بنیان‌گذاران یا سرمایه‌گذاران خارجی رهبری می‌شوند.

اوگوچی می‌گوید: "مردم ترک می‌کنند، اما مردم هم برمی‌گردند. آن‌ها نشانه‌های ثبات و پیش‌بینی‌هایی برای آنچه آفریقا می‌تواند باشد را می‌بینند."

شرکت‌های خارجی مانند Circular Energy می‌گویند این ساختار با اصطکاکی که معمولاً سرمایه‌گذاری را منصرف می‌کند، برخورد می‌کند. گیریدار می‌گوید: "از دیدگاه تجاری، دسترسی به ارز خارجی و چارچوب بازگشت سرمایه یک امتیاز بزرگ برای ماست. ما در حال استقرار سرمایه دلاری در نیجریه هستیم. این به سرمایه‌گذاران ما آرامش بیشتری می‌دهد و بسیاری از عدم قطعیت در مورد جابجایی پول به داخل و خارج را از بین می‌برد."

ایتانا این حرکت را از طریق تورهای "انجام کسب‌وکار در آفریقا" تقویت کرده است که سرمایه‌گذاران را به لاگوس برای جلسات عمیق منتخب می‌آورد. اولین تور یک بازدیدکننده را پذیرفت، در حالی که آخرین تور در اکتبر—که به عنوان بخشی از Moonshot توسط TechCabal سازماندهی شد—میزبان 15 شرکت‌کننده بود و گروه دیگری برای دسامبر برنامه‌ریزی شده است.

به گفته اوگوچی، تورها در حال حاضر نتایج واقعی را به بار می‌آورند. او فاش کرد که یک سرمایه‌گذار خارجی که در آن شرکت کرد، نیجریه‌ای‌ها را استخدام کرد تا 80 درصد تیم جهانی خود را پس از دیدن کیفیت و کارایی هزینه استعدادها به صورت مستقیم تشکیل دهند.

درون مجموعه انگیزه‌های ایتانا

یکی از انگیزه‌های کلیدی که ایتانا ارائه می‌دهد، انعطاف‌پذیری ارزی آن است. شرکت‌هایی که در این منطقه نوآوری فعالیت می‌کنند می‌توانند به طور قانونی حساب‌های چند ارزی داشته باشند، درآمد را به دلار یا هر ارز دلخواه خود جمع‌آوری کنند، سرمایه را تا زمانی که می‌خواهند حفظ کنند، و 100 درصد سرمایه‌گذاری خود را هنگام خروج بازگردانند. در اکوسیستمی که شرکت نوآفرین‌ها اغلب توسط کمبود ارز خارجی محدود می‌شوند، این مقررات بسیار مهم هستند.

اوگوچی توضیح می‌دهد: "شما می‌توانید درآمد خود را به USD جمع‌آوری کنید، آن را به USD نگه دارید، و سرمایه خود را زمانی که نیاز دارید بازگردانید. این شرکت‌ها را برای سرمایه‌گذاران جذاب‌تر می‌کند."

مشاغلی که در این منطقه نوآوری فعالیت می‌کنند از مجموعه‌ای از معافیت‌های مالیاتی شرکتی و معافیت‌ها از عوارض منتخب فدرال و ایالتی بهره‌مند می‌شوند که هزینه‌های عملیاتی را کاهش داده و قابلیت بقای بلندمدت را بهبود می‌بخشد. این انگیزه‌ها معمولاً شامل معافیت در موارد زیر است:

• مالیات بر درآمد شرکت‌ها (CIT) استاندارد 30 درصد،
• مالیات بر ارزش افزوده (VAT) 7.5 درصد بر کالاها و خدمات—از جمله واردات به قلمرو گمرکی،
• مالیات کسر در منبع (WHT) حدود 2.5-10 درصد بر پرداخت‌هایی مانند خدمات، اجاره، بهره و سود سهام،
• مالیات بر عایدی سرمایه (CGT) 10 درصد بر دارایی‌های واگذار شده، عوارض تمبر فدرال، و
• مالیات آموزش عالی 3 درصد بر سود قابل ارزیابی.

آن‌ها همچنین می‌توانند تجهیزات و ابزار را بدون عوارض وارد کنند، افزایشی که جریان نقدی را بهبود می‌بخشد و مقیاس‌پذیری مرحله اولیه را کمتر سرمایه‌بر می‌کند. این انگیزه‌ها به ایجاد محیطی قابل پیش‌بینی‌تر و حمایت‌کننده‌تر برای شرکت‌های دیجیتال رشد‌گرا کمک می‌کنند.

در چشم‌انداز تجاری گسترده‌تر نیجریه، بنیان‌گذاران اغلب باید در پیچ و خم نهادهای نظارتی پیمایش کنند—از کمیسیون امور شرکت‌ها و خدمات درآمد داخلی فدرال تا خدمات مهاجرت، بانک مرکزی نیجریه، آژانس ملی توسعه فناوری اطلاعات و چندین نهاد دیگر. ایتانا این پیچیدگی را با متمرکز کردن این تعاملات در یک رابط واحد ساده می‌کند.

اوگوچی توضیح می‌دهد: "شما فقط نیاز دارید با ایتانا ارتباط برقرار کنید. ما سردردهای عملیاتی را می‌گیریم و با آژانس ها برخورد می‌کنیم تا اطمینان حاصل کنیم که شما مطابق با مقررات هستید." این فرآیند ساده‌سازی شده به ویژه برای شرکت‌های فین‌تک مفید است که بسیاری از آن‌ها به مجوزهای متعددی نیاز دارند که معمولاً ماه‌ها—گاهی اوقات بیش از یک سال—طول می‌کشد تا به دست آیند. ایتانا می‌گوید به طور فعال برای اصلاحات سیاستی برای کوتاه کردن جدول زمانی تأیید نظارتی دفاع می‌کند.

این منطقه نوآوری همچنین یک حوزه فیزیکی را توسعه می‌دهد که برای ارائه زیرساخت ضروری برای مشاغل مدرن و با عملکرد بالا طراحی شده است. هدف این حوزه ارائه برق پایدار، اینترنت پرسرعت، امنیت و چیدمان متمرکز بر جامعه است که از همکاری و رشد پشتیبانی می‌کند. اوگوچی این چشم‌انداز را به آنچه دره سیلیکون را موفق کرد تشبیه می‌کند: ترکیب عمدی ریشه‌های آموزشی قوی، زیرساخت قابل اعتماد و تمرکز افراد ماهر. او می‌گوید: "این همان چیزی است که ما سعی داریم بسازیم."

آیا مدل ایتانا می‌تواند از مناطق سنتی بهتر عمل کند؟

مناطق آزاد نیجریه بیش از 30 میلیارد دلار (43.5 تریلیون نایرا) سرمایه‌گذاری را جذب کرده و 650 میلیارد نایرا (448 میلیون دلار) درآمد دولتی را ارائه داده‌اند. آن‌ها به طور معناداری به تولید صنعتی کمک می‌کنند، اما تأثیر آن‌ها عمدتاً محدود به فعالیت تولیدی و مبتنی بر نفت می‌ماند.

دو بنیان‌گذار استارتاپ که درخواست ناشناس ماندن برای صحبت آزادانه کرده‌اند، استدلال می‌کنند که تمرکز بر تولید دقیقاً نگرانی است: مناطق آزاد برای صنایع سنگین سرمایه بهینه شده‌اند—کارخانه‌های صادراتی، پالایشگاه‌ها و مراکز لجستیک—نه برای شرکت نوآفرین‌هایی که دارایی‌های اصلی آن‌ها لپ‌تاپ‌ها، استعدادها و زیرساخت ابری است.

یکی از بنیان‌گذاران گفت: "این بسیار بلندپروازانه است. من قبلاً در جایی ندیده‌ام که کار کند، و نمی‌دانم نیجریه/لاگوس چگونه چنین وعده‌هایی را نگه می‌دارد، به ویژه زمانی که تغییر دولت (در لاگوس) در سال 2027 اتفاق می‌افتد."

آن‌ها همچنین به موقعیت مکانی ایتانا اشاره می‌کنند و توجه دارند که زمان رفت و آمد می‌تواند برای کارگرانی که شرکت‌هایشان انتخاب می‌کنند از این حوزه فعالیت کنند، یک بازدارنده باشد.

باباتونده آکین-موزس، بنیان‌گذار و مدیرعامل Sycamore، یک پلتفرم وام‌دهی همتا به همتا، این دیدگاه را تکرار می‌کند و پیشنهاد می‌کند که مناطق آزاد هرگز با شرکت‌های دیجیتال-اول در ذهن ساخته نشدند.

او می‌گوید: "مفهوم منطقه آزاد در اصل برای تشویق صادرات بود. برای شرکت‌های دیجیتال، این خلاف شهود است."

در حالی که او مزایای مالیاتی ارائه شده را تصدیق می‌کند، سوال می‌کند که آیا انگیزه‌های گسترده‌تر به ارزش معناداری تبدیل می‌شوند.

او توضیح می‌دهد: "مزایای ارز خارجی بسیار واضح نیستند. این همان CBN است—مثل اینکه منطقه نوآوری بانک مرکزی خودش را دارد، نیست. و زمانی که هزینه راه‌اندازی در آنجا را در نظر بگیرید، صورتحساب مالیاتی شما باید به اندازه کافی بزرگ باشد تا تسکین اهمیت داشته باشد. در غیر این صورت، انگیزه‌ها ملموس احساس نمی‌شوند."

آکین-موزس اضافه می‌کند که بسیاری از کارگران فناوری نیجریه‌ای در حال حاضر از راه دور برای کارفرمایان خارجی کار می‌کنند بدون اینکه به هیچ ساختار منطقه آزادی متکی باشند.

او می‌گوید: "برای مشاغل فیزیکی، مناطق آزاد خیلی منطقی هستند—نزدیک به بندر، عوارض کمتر، عوارض کمتر. اما برای مشاغل دیجیتال، مزایا هنوز واضح یا به خوبی ارتباط برقرار نشده‌اند. و افراد هنوز مالیات بر درآمد شخصی پرداخت می‌کنند مگر اینکه منطقه نوآوری خلاف آن را بگوید."

نگرانی‌های او احساس گسترده‌تری را در میان برخی بنیان‌گذاران منعکس می‌کند: تا زمانی که انگیزه‌ها قابل استفاده، قابل تأیید و مقرون به صرفه نشوند، پذیرش گسترده محدود باقی خواهد ماند.

گیریدار دیدگاه متضادی را ارائه می‌دهد که بر مدل سرمایه‌بر شرکت او مبتنی است. Circular Energy سیستم‌های ذخیره‌سازی انرژی توزیع شده و battery-as-a-service را برای مخابرات، مراکز داده، لجستیک زنجیره سرد و مراقبت‌های بهداشتی می‌سازد. او می‌گوید عرضه برق غیرقابل اعتماد نیجریه، کشور را به محیطی ایده‌آل برای نوآوری تبدیل می‌کند.

او می‌گوید: "حضور در زمین در نیجریه به ما اجازه می‌دهد راه‌حل‌هایی طراحی کنیم که واقعاً اینجا کار می‌کنند. و ساختار منطقه آزاد دیجیتال به ما اجازه می‌دهد سرمایه جمع‌آوری کنیم و کسب‌وکار را به گونه‌ای ساختار دهیم که برای سرمایه‌گذاران بین‌المللی نیز کار کند."

اوگوچی استدلال می‌کند که ایتانا حول معیارهایی که در اقتصاد دیجیتال اهمیت دارند ساخته می‌شود—رشد درآمد، ایجاد شغل، صادرات استعداد و نرخ بقای بهبود یافته استارتاپ.

او می‌گوید: "ما می‌خواهیم شانس بقای شما در ایتانا بهتر از هر جای دیگری باشد. منابع مالی باید آسان‌تر باشد، مجوزها سریع‌تر، مشارکت‌ها در دسترس‌تر."

او اضافه می‌کند که ایتانا به عنوان یک حوزه زندگی-کار-ساخت طراحی شده است که از سبک زندگی متعادل‌تری برای تیم‌های مستقر در سایت پشتیبانی می‌کند.

اوگوچی می‌گوید: "برای افرادی که انتخاب می‌کنند از قسمت‌های دیگر شهر رفت و آمد کنند، گزینه‌هایی وجود دارد. و ارتقاهای جاری به شبکه جاده‌ای به طور قابل توجهی زمان سفر را کاهش خواهد داد."

ریسک کاهش یافته، حذف نشده

اوگوچی در مورد محدودیت‌های آنچه ایتانا می‌تواند کنترل کند، واضح است. وقتی پرسیده می‌شود کدام ریسک‌ها را منطقه نوآوری واقعاً می‌تواند از بین ببرد، او سریع توضیح می‌دهد که هیچ محیط تجاری کاملاً بدون ریسک نیست.

او می‌گوید: "هیچ ریسکی نمی‌تواند از بین برود، اما می‌توانند کاهش یابند." عدم قطعیت نظارتی، به عنوان مثال، با پایه‌گذاری ایتانا در چارچوب دهه‌ای NEPZA و با تعامل مداوم منطقه نوآوری با ذینفعان دولتی تسکین می‌یابد. ریسک‌های مربوط به زیرساخت از طریق توسعه حوزه ایتانا مورد توجه قرار می‌گیرند که برای ارائه برق قابل اعتماد، اتصال و تسهیلات امن طراحی شده است. قرار گرفتن در معرض ارز با اجازه دادن به شرکت‌ها برای عملیات حساب‌های چند ارزی و بازگشت آزاد سرمایه کاهش می‌یابد، در حالی که ریسک‌های عملیاتی از طریق مدل تطابق یک‌جا ایتانا کاهش می‌یابد که بسیاری از بار اداری را از بنیان‌گذاران برمی‌دارد.

با این حال، اوگوچی تصدیق می‌کند که برخی چالش‌ها کاملاً خارج از دسترس ایتانا باقی می‌مانند. تغییرات سیاستی، نوسان اقتصادی و نوسانات در چرخه‌های تامین مالی فناوری جهانی به شکل‌دهی چشم‌انداز تجاری گسترده‌تر ادامه می‌دهند. این‌ها ریسک‌هایی هستند که منطقه نوآوری می‌تواند به تسکین آن‌ها کمک کند اما نمی‌تواند آن‌ها را از بین ببرد.

FTZهای سنتی اغلب به عنوان مناطق محصور با پیوندهای ضعیف داخلی عمل می‌کردند. ایتانا اصرار دارد که مدل آن متفاوت است.

اوگوچی می‌گوید: "هیچ محدودیتی وجود ندارد. شرکت‌ها در این منطقه نوآوری می‌توانند با هر کسی در نیجریه تجارت کنند."

در نهایت، موفقیت ایتانا نه با بلندپروازی یا سرتیترها، بلکه با اینکه آیا می‌تواند ثبات را به بقای پایدار شرکت، جریان سرمایه و مشاغل تبدیل کند، قضاوت خواهد شد، در حالی که شرکت‌های دیجیتال را در اقتصاد گسترده‌تر نیجریه جای می‌دهد به جای جدا کردن آن‌ها از آن.