چرا نیروی کار آفریقا، نه فقط استارتاپ‌هایش، باید آماده هوش مصنوعی باشد

در چند سال گذشته، شاهد سرازیر شدن مقادیر بی‌سابقه‌ای از انرژی، سرمایه و گفتگو به اکوسیستم هوش مصنوعی آفریقا بوده‌ام. تقریباً همه این توجه‌ها به سمت کسانی معطوف شده که فناوری را می‌سازند. بسیار کم به کسانی پرداخته شده که باید از آن استفاده کنند. دولت‌ها از نیجریه تا رواندا در حال انتشار استراتژی‌های ملی هوش مصنوعی هستند، در حالی که سرمایه‌گذاران سرمایه را با شتاب بیشتری به اکوسیستم‌های فناوری در سراسر این قاره تزریق می‌کنند.

در لاگوس، نسلی از بنیان‌گذاران در حال ساخت ابزارهای هوش مصنوعی برای بازارهایی هستند که شرکت‌های فناوری جهانی به‌طور مستمر آن‌ها را نادیده گرفته‌اند. در نایروبی، یک دهه زیرساخت پول موبایلی به کارگران یک پایه دیجیتال داده که اکثر اقتصادهای نوظهور هنوز در تلاش برای رسیدن به آن هستند. در ژوهانسبورگ، این بحث روز به روز فوری‌تر می‌شود، با توجه به نرخ بیکاری‌ای که سؤال از اینکه چه کسی واقعاً از هوش مصنوعی بهره‌مند می‌شود را به یک موضوع سیاسی عمیق تبدیل کرده است.

این شتاب اهمیت دارد. آفریقا به اکوسیستم‌های نوآوری قوی‌تر، استعدادهای فنی بیشتر و شرکت نوآفرین‌های رقابتی‌تر در سطح جهانی نیاز دارد. هوش مصنوعی می‌تواند ۲.۹ تریلیون دلار به اقتصاد آفریقا تزریق کند، یعنی حدود ۳ درصد افزایش سالانه در تولید ناخالص داخلی. اما خطر فزاینده‌ای وجود دارد که بحث هوش مصنوعی بیش از حد بر سازندگان فناوری متمرکز شده، نه بر نیروی کاری که توانایی استفاده از آن، در نهایت تعیین می‌کند هوش مصنوعی چگونه رشد اقتصادی معناداری ایجاد می‌کند.

آفریقا شاید در حال نزدیک شدن به یک نقطه گذار حیاتی باشد؛ جایی که هوش مصنوعی دیگر در درجه اول یک بحث نوآوری نیست، بلکه تبدیل به یک بحث نیروی کار می‌شود. این قاره صرفاً به شرکت نوآفرین‌های بیشتر مبتنی بر هوش مصنوعی نیاز ندارد. به میلیون‌ها کارگر توانمند در هوش مصنوعی نیاز دارد.

در سراسر این قاره، کسب‌وکارها در حال پذیرش ابزارهای اتوماسیون، دستیارهای هوش مصنوعی و پلتفرم‌های گردش کار برای بهبود کارایی و کاهش هزینه‌ها هستند. با این حال بسیاری از سازمان‌ها در می‌یابند که بزرگ‌ترین مانع برای پذیرش، دسترسی به فناوری نیست، بلکه توانمندی نیروی کار است. ابزارها سریع‌تر از آماده شدن بسیاری از کارگران برای استفاده از آن‌ها در حال ورود هستند.

این موضوع اهمیت دارد زیرا هوش مصنوعی دیگر محدود به تیم‌های مهندسی نرم‌افزار یا شرکت نوآفرین‌های دارای پشتیبانی سرمایه‌گذاری خطرپذیر نیست. خرده‌فروشان از هوش مصنوعی برای مدیریت موجودی و ارتباطات استفاده می‌کنند. کسب‌وکارهای کوچک از ابزارهای هوش مصنوعی برای حسابداری، عملیات و خدمات مشتری استفاده می‌کنند، در حالی که فریلنسرها یاد می‌گیرند چگونه کارهایی با کیفیت بالاتر در زمان کمتر ارائه دهند.

این تأثیر به‌ویژه در میان متخصصان جوانی که وارد بازارهای کار رقابتی می‌شوند، به‌خوبی قابل مشاهده است. هوش مصنوعی به‌طور فزاینده‌ای در حال تبدیل شدن به دروازه‌ای برای فرصت اقتصادی است. گزارش «زندگی ما با هوش مصنوعی» گوگل (۲۰۲۵) نشان داد که در میان کاربران هوش مصنوعی نیجریایی، ۹۳ درصد از هوش مصنوعی برای یادگیری یا درک موضوعات پیچیده استفاده می‌کنند، در حالی که ۹۱ درصد از آن برای حمایت از کارشان بهره می‌برند. جالب‌تر اینکه ۸۰ درصد از هوش مصنوعی برای کاوش در یک کسب‌وکار جدید یا تغییر شغل استفاده می‌کنند، که تقریباً دو برابر میانگین جهانی است.

این نشان می‌دهد که برای بسیاری از آفریقایی‌ها، هوش مصنوعی صرفاً کارگران موجود را بهره‌ورتر نمی‌کند؛ بلکه در ایجاد مسیرهای جدید برای اشتغال، کارآفرینی و یادگیری مادام‌العمر کمک می‌کند. مزیت اقتصادی تعیین‌کننده هوش مصنوعی شاید تنها به کشورهایی تعلق نگیرد که بیشترین شرکت نوآفرین را تولید می‌کنند. شاید به کشورهایی تعلق داشته باشد که کارگرانشان سریع‌تر سازگار می‌شوند.

در حالی که هوش مصنوعی بسیاری از وظایف روتین را خودکار می‌کند، نمی‌تواند به‌راحتی قضاوت، خلاقیت، درک زمینه‌ای و تفکر استراتژیک را تکرار کند. کارگرانی که در دهه آینده پیشرفت می‌کنند، بعید است کسانی باشند که مستقیماً با هوش مصنوعی رقابت می‌کنند، بلکه کسانی خواهند بود که یاد می‌گیرند چگونه توانایی انسانی را با بهره‌وری مبتنی بر هوش مصنوعی ترکیب کنند.

اگر آفریقا در گسترش دسترسی به این توانایی‌ها شکست بخورد، این قاره در معرض خطر ایجاد شکافی بین کارگرانی است که می‌توانند در اقتصاد هوش مصنوعی مشارکت کنند و کسانی که از آن محروم هستند. شرکت‌های کوچک و متوسط (SMEs)، که محرک اکثریت اشتغال هستند، ممکن است در حفظ رقابت‌پذیری با تکامل انتظارات بهره‌وری دچار مشکل شوند.

بنابراین بزرگ‌ترین خطر هوش مصنوعی که آفریقا با آن روبه‌روست، شاید خود اتوماسیون نباشد، بلکه توزیع ناهموار توانایی‌ها باشد.

در مقیاس بزرگ، توانمندی نیروی کار از یک موضوع آموزشی فراتر می‌رود و تبدیل به زیرساخت اقتصادی می‌شود. با این حال در حالی که آگاهی از هوش مصنوعی به سرعت در حال رشد است، توانمندی عملی با همان سرعت رشد نمی‌کند. اکثر مردم اکنون می‌دانند هوش مصنوعی از نظر تئوری چه می‌تواند انجام دهد، اما افراد بسیار کمتری فرصت داشته‌اند آن را به‌طور معنادار در کار خود به کار بگیرند.

این شکاف ادامه دارد زیرا بسیاری از برنامه‌های یادگیری هوش مصنوعی یا بیش از حد فنی هستند یا آنقدر انتزاعی که تغییر رفتاری ایجاد نمی‌کنند. توانمندی عملی زمانی توسعه می‌یابد که مردم بتوانند این ابزارها را مستقیماً به واقعیت‌های نحوه درآمدزایی، فروش و اداره کسب‌وکار خود متصل کنند. به همین دلیل است که مدل‌های آموزشی کوتاه و عملی اهمیت دارند. وقتی مردم شروع به دیدن اینکه هوش مصنوعی کار روزانه‌شان را بهبود می‌بخشد، فناوری دیگر انتزاعی احساس نمی‌شود و از نظر اقتصادی مفید می‌شود.

اما آمادگی نیروی کار را نمی‌توان از موانع ساختاری گسترده‌تر جدا کرد. دسترسی قابل اطمینان به اینترنت، داده مقرون‌به‌صرفه و در دسترس بودن دستگاه، چالش‌های اصلی در بسیاری از نقاط آفریقا باقی می‌مانند. این اتفاق تصادفی نمی‌افتد. نیاز است که دولت‌ها سواد هوش مصنوعی را به عنوان زیرساخت نیروی کار تلقی کنند نه یک افزوده دیجیتال. نیاز است که شرکت‌های بزرگ فناوری در آموزش رایگان، عملی و انسان‌محور در مقیاس واقعی سرمایه‌گذاری کنند، نه فقط کتابخانه‌های محتوا. و نیاز است که کارفرمایان، از بزرگ‌ترین شرکت‌ها تا کوچک‌ترین تجار بازار، شروع به انتظار توانمندی هوش مصنوعی به عنوان یک خط پایه کنند و در ساختن آن در افرادی که از پیش دارند سرمایه‌گذاری کنند. پنجره برای پیش افتادن از این موضوع سریع‌تر از آنچه اکثر مردم تصور می‌کنند در حال بسته شدن است.

زیرا جایگاه بلندمدت این قاره در اقتصاد هوش مصنوعی در نهایت کمتر به اینکه چه کسی فناوری را می‌سازد بستگی خواهد داشت و بسیار بیشتر به اینکه توانایی استفاده از آن چقدر گسترده می‌شود.

___

گوری یاهایا مدیرعامل و بنیان‌گذار UpSkill Universe است، یک سازمان آموزش مهارت‌های هوش مصنوعی و کسب‌وکار که با کارآفرینان و شرکت‌های کوچک و متوسط در سراسر آفریقای جنوب صحرا و فراتر از آن کار می‌کند.